چون شب در رسید اسفندیار لشکریانش را به طرف زابل راند. چون به کنار هیرمند رسید، اردو گاهی شاهانه بر پا کرد . بزرگان در جای خود نشستند. اسفندیار رو به پهلوانان سپاه گفت : شاه فرموده است که چون زابل رسم رستم را به بند کشم و او را خوار و زبون به درگاه شاه ببرم. ولی من چنین نخواهم کرد . چرا که رستم ایران زمین را با شمشیر خود از بدیها پاک کرده است. فرستاده ای خردمند نزد او می فرستم و او را نزد خود می خوانم . اگر خود امد و اجازه داد که دستش را ببندم،هرگز ستمی بر او روا نمی دارم و هرگز سخن سرد با او نمی گویم و گرنه با او می جنگم.

به فرمان اسفندیار بهمن لباس شاهانه پوشید. تا نزد رستم رود و او را نزد اسفندیار بیاورد. اسفندیار به پسرش بهمن گفت : چون به رستم رسیدی درود ما را به او برسان و با گرمی و محبت بگوی نام پر آوازه تو و انچه از گنج و گوهر داری از نیاکان ماست. چرا به دربار گشتاسب نمی آیی و به او خدمت نمی کنی؟ بدان که گشتاسب شاه ، از تو رنجیده خاطر است و به اسفندیار فرمان داده است که تو را دست بسته نزد او ببرد . اکنون خود نزد اسفندیار بیا تا با احترام نزد گشتاسب رویم.

بهمن سوار بر اسبی تیز پای از هیرمند گذشت. دیده بانان او را دیدند و زال را آگاه کردند. زال بر زین نشست سوی سوار روانه شد . بهمن زال را ندیده بود . از این رو او را نشناخت و پرسید پور دستان کجاست؟ اسفندیار برای بردن او به زابل آمده است . اکنون سرا پرده در کنار هیرمند دارد.

زال گفت : رستم و دیگر سواران به شکار گاه رفته اند. فرو آی و در خانه من بیاسای تا رستم بیاید.

بهمن گفت اسفندیار مرا برا یبردن رستم فرستاده است. مرا به شکار گاه ببر تا زودتر رستم را ببینم .

زال گفت: کیستی و نامت چیست؟

بهمن گفت : من بهمن پسر اسفندیار از نواده گشتاسب هستم.

زال از دیدار بهمن شادمان گشت،او را همراه راهنمایی به شکار گاه فرستاد. چون به نزدیکی رستم رسیدند، بهمن از دیدن یال و کوپال رستم در شگفت شد، در دل گفت:

                      به گیتی کسی مرد از این سان ندید

                                                             نه از نامداران پیشین شنید

                     بترسم که با اویل اسفندیار

                                                            نتابد بپیچد سراز کار زار

                    من او را به سنگ بی جان کنم

                                                           دل زال و رودابه پیچان کنم

بهمن مصلحت را در آن دید که برای جلو گیری از روبرو شدن رستم و اسفندیار، نیرنگی به کار برد و رستم را از پای در آورد. از این رو سنگ بزرگی را از کوه جدا کرد. سنگ گردان و چرخان ازدامن  کوه پایین رفت و چنان شتاب داشت که دیگر سنگها را با خود می برد.

23

سواران رستم را که بر سر راه سنگ بود خبر کردندف تا از خطر دور شود. رستم به سنگ کوه پیکر که غلطان غلطان پایین می آمد، نگاه کرد ولی از جای نجنبید. چون سنگ به نزدیکی او رسید، با پاشنه پا آنرا از خود دور کرد.

بهمن به خود گفت: اگر اسفندیار با چنین پهلوانی بجنگد بی گمان شکست خواهد خورد. آنگاه نزد رستم رفت. زمین ادب بوسید و پیغام اسفندیار را به رستم داد.

رستم با شنیدن سخنان بهمن گفت: به اسفندیار بگو:

                     ندیده است کس بند، بر پای من

                                                        نه بگرفت شیر ژیان جای من

                     به مردی ز دل دور کن خشم و کین

                                                       جهان را به چشم جوانی مبین

اکنون در خانه من فرود آی خستگی را از تن دور کن. هر زمان که اسفندیار خواهد، من به درگاه شاه بیایم و از او بپرسم که چه گناهی از من سر زده است که باید دستم در بند شود؟

بهمن نزد اسفندیار باز گشت. چون به او رسید گفته های رستم را برای پدر باز گو کرد . اسفندیار با صد هزار سوار جنگی از هیرمند گذشت و به زابل در آمد. رستم به پیشباز آمد و با دیدن اسفندیار از رخش فرود آمد و گفت: آفرین بر پدری که پسری چون تو دارد. خوشا به حال مردم ایران که تو شاه آنها خواهی شد. دشمنانت نابود و دلت همیشه شاد باشد.

اسفندیار با شنیدن این سخنان از اسب فرود آمد . تن پیلوار رستم را در بر گرفت و بر او آفرین کرد. رستم گفت : آرزویم اینست که در خانه من فرود آیی و مهمان من باشی.

اسفندیار شادمان شد و به رستم گفت کیست که به همنشینی تو خشنود نشود. اما ای پهلوان بدان که سر پیچی از رمان شاه برایم سخت است . اجازه ماندن ندارم . تو نیز سزاوار است به فرمان شاه سر فرود آوری بند بر دست و پای خود بگذار و همراه من به در گاه شاه بیا.

من با تو پیمان می بندم که آسیبی به تو نرسد. زیرا شاه پیمان بسته است اگر تو را دست بسته نزد او ببرم تاج و تخت را به من بسپارد. آن زمان چنان تو را زر و گوهر بخشم که سراسر کشورت را آبادان کنی .

رستم گفت: از این سخن بگذر تا زنده ام هیچ کس نمی تواند بند بر دست و پای من بگذارد.

رستم از شدت خشم بر رخش سوار شد و به خانه خود رفت . سواران و پهلوانان به اسفندیار گفتند که از این کار در گذرد . چون هیچگاه رستم به این کار راضی نخواهد شد .

روز دیگر رستم سوار بر رخش به کنار رود هیر مند آمد. سواران و پهلوانان اسفندیار با دیدن او دلشاد شدند . مهر رستم در انها جای گرفته بود. رستم به اسفندیار گفت: ای اسفندیار خودت را سخت بزرگ می شماری و هیچ کس را همسنگ خود نمی دانی . بدان که رستم را در سراسر گیتی هماورد نیست.بسیاری از پهلوانان چون زور و بازوی مرا دیدند جنگ ناکرده گریختند. کاموس و خاقان چین به دست من کشته شدند. خوب چشمانت را باز کن و مرا چنان که هستم ببین . من بیش از ششصد سال با سر بلندی زندگی کرده ام و هنوز از کسی شکست نخورده ام. تو جوانی هستی و تازه به دوران رسیده ای، از بی خبری تنها خودت را می بینی.

اسفندیار گفت: (تو و نیاکانت همه از بندگان و خدمتگزاران ما بوده اید. من اسفندیار رویین

تنم. من انم که از هفت خان گذشتم و رویین دژرا با همه استواری اش ویران کردم. بدان که هیچ سلاهی بر من کارگر نیست.) رستم گفت:

24

                         چه نازی بدین تاج گشتاسبی

                                                بدین باره و تخت لهراسبی

                    که گوید برو دست رستم ببند؟

                                                          نبندد مرا دست، چرخ بلند

                    من از کودکی تا شد ستم کهن

                                                          بدین گونه از کس نبردم سخن

بدان و باور کن که پدرت گشتاسب تو را از کشور خود دور کرده است تا به دست من کشته شوی و او بتواند با خیال اسوده همچنان شاه باشد. جوانی مکن و از خدا شرم داشته باش.)

اسفندیار گفت:(ای پهلوان!تو می کوشی تا با این گفتار،خود را از جنگ با من رهایی بخشی:

ولی من فریب سخنان تو را نخواهم خورد. فردا به میدان جنگ بیاتا دریابی که پهلوان کیست

جنگ مردانه چگونه است ورویین تن چه معنی دارد.) رستم گفت:(اگر به راستی سر جنگ داری ،بدان که فردا تنت را بر ترک رخش مهمان می کنم.پنداری که رویین تنی و تیغ من بر

تو کارگر نیست؟! فردا ضربت تیغ مرا خواهی دید.)

چون کار رستم و اسفندیار به جنگ کشید و برای رستم جز جنگ چاره ای نماند،تیغ هندی بر کشید ،جوشن،کمان وکمند وگرز به میان اورد.سرش را با افسوس جنباند، اهی سرد از جگر بر اورد وگفت:ای شمشیر من!ای گرز وکمند من! زمانی دراز بی جنگ اسوده بودید اکنون کاری سخت پیش امده است . باید مرا یاری کنید.

صبح روز دیگر، رستم بر رخش نشست واز هیرمند گذشت. جنگ اغاز شد و دو پهلوان بر هم دراویختند. زمانی دراز نیزه بر نیزه هم زدند. چون نیزه ها شکست،ناچار دست به شمشیر بردند و چندان جنگیدند که شمشیر ها هم شکست. آن گاه با گرز به هم هجوم بردند.

دسته گرز هر دو شکست. جنگ به درازا کشید; ولی هیچ یک را بر دیگری پیروزی نبود.

هر دو کمان بر گرفتند وچندان تیر بر یکدیگر باریدند که زره بر تنشان دوخته شد. تیر های رستم بر اسفندیار کارگر نیفتاد، اما تن رستم به خون رنگین گشت، اسفندیار چون تن رستم را خونین دید ، به او گفت،

                     کجا رفت آن مردی وگرز تو؟

                                                        رزم اندرون فره و برز تو؟

                     گریزان به بالا چرا بر شدی

                                                       چو آواز شیر ژیان بشندی

                     چرا شیر جنگی چو روباه شد

                                                     زجنگش چنین دست کوتاه شد

                    تو آنی که دیو از توگریان شدی

                                                      دد از تف تیغ تو بریان شدی

رستم که اسفندیار را رویین تن یافت و خود و رخش را خونین، از رخش پیاده شد و از کوه بالا رفت، رخش ترسان از میدان گریخت. زواره که رخش را بی رستم دید.به میدان جنگ تاخت . رستم را خونین و خسته یافت . به او گفت: برخیزو بر اسب من سوار شو و از اینجا برو .

رستم گفت : تو نزد زال برو و بگو که رستم از ضربت تیرهای اسفندیار خونین است. چاره کار را از او بپرس. اگر من بتوانم از ضربت تیرهای اسفندیار زنده بمانم، گویی دوباره از مادر پا به جهان نهاده ام .

25

زواره برادر را تنها گذاشت واسب سوی زال راند. اسفندیار که در پایین کوه ایستاده بود و رستم را نظاره می کرد،گفت :

             پشیمان شو و دست را ده به بند

                                                  کز این پس نیابی تو از من گزند

            بدین خستگی پیش شاهت برم

                                                  ز کردارها بی گناهت برم

اگر پشیمان نیستی یکی را به جای خود برگزین، از ایزد پاک پوزش بخواه، تا از گناهانت در گذرد، زیرا به زودی به جهان دیگر خواهی رفت.

رستم گفت اکنون شب فرا رسیده است. و کسی در شب نبرد نمی کند، سوی لشکریانت باز گرد. من نیز به سرای خود روم و زخمهایم را ببندم. فردا بار دیگر به میدان خواهم آمد.

اسفندیار گفت: امشب تو را فرصت می دهم ، هر چه خواهی به آشنایان بگو و هر چه خواهی بکن.

کمک خواستن زال از سیمرغ

چو رستم به سرای خود رسید. زال به پیشباز آمد . چون او را خسته و دردمند دید، غمگین و آزرده دل شد زواره و فرامرز گریان شدند و رودابه موی کند و بر صورت زد.

رستم گفت: نالیدن و زاری کردن چه سود دارد. باید چاره ای اندیشم. اسفندیار پهلوان نام آوری است. رویین تن است سلاح من بر او کارگر نمی افتد. اگر فردا باز به میدان روم به دست او کشته خواهم شد. باید به جایی روم که نشانی از من نیابد.

زال گفت برای هر دشواری چاره ای پیدا می شود . در این کار باید از سیمرغ کمک بخواهیم. زال بر بالای کوه رفت، آتشی افروخت و قدری از پر سیمرغ را بر آتش نهاد. چون پر آتش گرفت، در سیاهی شب سیمرغ در کنار زال فرود آمد. پرسید از چه به غم نشسته ای و با من چه کار افتاده است؟

زال گفت: سراسر تن رستم و رخش پاره پاره است.

سیمرغ گفت: غمگین مباش در زخمهای رستم و رخش نگاه کرد. هشت تیر از تن رستم با متقار بیرون کشید و پرش را به زخمها مالید. زخمها در دم درمان شد. شش تیر از گردن رخش بیرون کشید و بر زخمهای رخش نیز پر خود را بمالید. آن گاه به رستم گفت: از چه با یلی چون اسفندیار جنگیدی؟ مگر نمیدانستی که او رویین تن است و هیچ سلاحی در او کارگر نیفتد؟ رستم گفت: اگر اسفندیار از بند نهادن بر دست من سخن نمی گفت من هرگز با او نمی جنگیدم . حال نیز چاره ای بساز که فردا باز باید به میدان روم .

سیمرغ گفت: حال من به تو پندی دهم تا بر اسفندیار پیروز گردی. و تو نیز پیمان ببند که بر اسفندیار فرمانروایی نکنیو فزونی نجویی.

رستم پیمان بست. سیمرغ رستم را به کنار دریا برد و بر درختی فرود آمد. به رستم گفت: از این درخت گز شاخه ای برکن و با گرمای اتش راست کن. سه پر و دو تیر به آن ببندو چون فردا به میدان جنگ رفتی نخست از اسفندیار بخواه که دست از جنگ بردارد. اگر چند بار گفتی و نپذیرفت، بدان که عمرش به سر آمده، کمان به زه بگذار و این تیر را به چشمانش بزن.

سیمرغ پرید و رفت و رستم همان کرد که سیمرغ گفته بود .

فردا چون خورشید دمید رستم سلیح نبرد پوشید، بر رخش نشست و به میدان رفت. اسفندیار با دیدن رستم در شگفت شد و گفت که زال تو را جادو کرده است، وگرنه چنان که دیروز از اینجا رفتی اکنون باید در گور باشی .

رستم گفت ای پهلوان از یزدان پاک بترس و دست از جنگ بردار. خرد را بر خود فرمانروا کن. من امروز برای جنگیدن با تو نیامده ام . تو را به دادار نیکوکار سوگند می دهم از جنگ در گذر. به خانه من درآی، اگر آشتی و مهربانی جویی، گنج خود را که طی سالیان دراز گرد آورده ام، به تو می دهم و خود همراه تو پیش شاه می آیمف تا هر چه خواهد درباره من بکند. اسفندیار گفت : می بینم که سخت ترسیده ای و با سخنهای فریبنده به میدان آمده ای. اگر می خواهی زنده بمانی بند بر دست و پای خود بگذار و همراه من به درگاه شاه بیا.

رستم گفت این دیو را از تن خود دور کن جز اینکه دستم را ببندی هر چه گویی انجام دهم. اسفندیار گفت: اینها همه بهانه است، اینها نشانه ترس توست یا دستت را در بند می کذارم یا اماده جنگ باش.

27

رستم چون دانست که حرفش در اسفندیار اثر ندارد، کمان به زه کرد و تیر گز را در کمان نهادف رو سوی آسمان کرد و گفت: ای داور ماه و خورشیدف ای یزدان پاک، تو می بینی که اسفندیار سر جنگ دارد و از جنگ دست بر نمی دارد و آشتی نمی کند. چنان دیو در دلش جای گرفته که جز بند یا جنگ، چیزی نمی جوید. ای داور دانا، مرا بدین گناه که می کنم عذاب مکن.

رستم چنان که سیمرغ گفته بود چوب گرز را گذاشنت و رها کرد. تیر بر دو چشم اسفندیار فرود آمد و جهان را در نظر او تیره و تار کرد . زمین از خونش گلرنگ شد. سر بر زین گذاشت، کمان از دستش افتاد و سست و ناتوان شد.

رستم گفت:

                 تو انی که گفتی که رویین تنم

                                                          بلند آسمان بر زمین بر زنم

                 من از دست تو هشت تیر خدنگ

                                                         بخوردم، ننالیدماز نام ننگ

                 به یک تیر بر گشتی از کار زار

                                                        بخفتی بر این باره نامدار

                هم اکنون به خاک اندر آید سرت

                                                       بسوزد دل مهربان مادرت   

اسفندیار از اسب به زیر افتاد و بی هوش شد . پشوتن و بهمن پیاده به لشکر گاه آمدند و چون پیکر بی جان اسفندیار را دیدند، خاک بر سر کردند. پشوتن جامه دریدف گریست و گفت:

                     که بر کند این کوه جنگی زجای؟

                                                         بیفکند شیر ژیان را زپای؟

                     کجا شد به رزم آن نکو ساز تو؟

                                                        کجا شد به بزم ان خوش آواز تو؟

                   که خورشید تابنده را تار کرد؟

                                                      که شاه سر افراز را خوار کرد؟

اسفندیار گفت: ای نامور مویه نکن و خودت را برای من تباه مساز. سرنوشت من چنین بود. سرانجام تن هر کس را خاک بستر است. نیاکان ما همه رفتندو جای خود را به ما سپردند . ما نیز می رویم تا دیگران جای ما را بگیرند.

رستم در کنار اسفندیار نشست و گریست. اسفندیار گفت: ای پهلوان از تو بر من ستم نرفت.نه تو گناهکاری نه سیمرغ و نه این چوب گز. پدرم برای اینکه لشکر و تاجو تختش پایدار بماند مرا به جنگ تو فرستاد. مرا گفت : برو زابلستان را بسوزان و رستم را دست بسته به درگاه من بیاور. اکنون انچه سرنوشت من بود روی داد. ای پهلوان اکنون با من پیمانی بند و سوگند یاد کن از این پیمان سر نپیچی.

رستم پیمان بست.اسفندیار گفت : بهمن پسر من تنها یادگار من است. او را با خود به زابلستان ببر و چندان که می توانی به او نیکویی کن. آیین رزم آوری و آرایش سپاه و شکار و چوگان و دیگر هنرها به او بیاموز.

رستم پیمان بست و سوگند یاد کرد که چنان کند . آن گاه اسفندیار سپاهیان را به پشوتن سپرد تا به ایران برگرداند. اسفندیار به پشوتن گفت:

28

                چو رفتی به ایران پدر را بگوی

                                                        که چون کامیابی بهانه مجوی

                زمانه سراسر به کام تو گشت

                                                       همه مهرها زیر نام تو گشت

                به پیش مهان پندها دادی ام

                                                       نهانی به کشتن فرستادی ام

                تو را تخت سختی و کوشش مرا

                                                       تو را تاج،  تابوت و پوشش مرا

                چو آیی به هم پیش داور شویم

                                                      بگوییم و گفتار او بشنویم

پس از این سخنان اسفندیار خاموش گشت.

رستم بر مرگ اسفندیار جامه دریدو خاک بر سرافشاند. بهمن را با خود به زابلستان برد و هنرها به او آموخت. و وی را چون پسر خود بزرگ کرد. چون روزگار درازی گذشت گشتاسب که از هنرهای بهمن آگاه شده بود دو نامه یکی برای رستم و یکی برای بهمن فرستاد . به رستم نوشت: سپاس و ستایش یزدان را، نبیره ما بهمن که از جان برایم گرامی تر است نزد توست، سزاوار باشد که او را نزد ما فرستی.

رستم چون نامه گشتاسب را خواند انچه از سلاح و اسب و گوهر و زر و سیم و گنجینه داشتف به بهمن داد، اسبی را هوار او بخشید و مردانی جنگجو و دلاور همراه او کرد و او را پیش شاه فرستاد .

از سویی دیگر روزس گشتاسب جاماسب وزیر خود را نزد خویش خواند و به او گفت: پس از کشته شدن پسرم اسفندیار روزگار بر من تلخ بوده است. لحظه ای به دلخواه من نگذشته است. اکنون پندارم که زمان مرگم نزدیک است. می خواهم پادشاهی را به  بهمن سپارم.

گشتاسب چنین کردو کلید گنجهای خود را به بهمن داد و به او گفت: پیوسته دادگر باش و جز با خردمندان منشین و رای نزن. همیشه راست بگوی و با راستان همنشین باش. بدها و بد اندیشان را از خود دور کن.

چند روز بعد از این گشتاسب، پس از صدو بیست سال پادشاهی جان سپرد و پادشاهی به بهمن رسید.

 چکیده: